Każdy słyszał datę: 3 maja 1791 roku. Parady, akademie szkolne, biało-czerwone flagi, dzień wolny od pracy.
Jednak rzadko zadajemy sobie pytanie: dlaczego ten dokument był aż tak rewolucyjny – i dlaczego wiele państw Europy wprowadziło podobne rozwiązania dopiero kilkadziesiąt lat później?

Ta historia nie jest nudną lekcją z podręcznika. To opowieść o odwadze, politycznym sprycie i desperackiej próbie uratowania państwa, które stało na krawędzi upadku.

Pod koniec XVIII wieku Rzeczpospolita była krajem ogromnym terytorialnie, ale słabym ustrojowo.
Największe problemy?

• liberum veto, które pozwalało jednemu posłowi zerwać cały sejm

• ingerencja obcych mocarstw w wewnętrzną politykę

• brak silnej władzy wykonawczej

• chaos prawny i administracyjny

Europa patrzyła na Polskę jak na państwo skazane na rozbiory. I właśnie wtedy pojawił się pomysł, który miał to wszystko zmienić.

Konstytucja nie powstała przypadkiem. Jej fundamentem był Sejm Czteroletni (1788–1792) – jedno z najbardziej burzliwych zgromadzeń parlamentarnych w historii Europy.

To właśnie tam:

• ścierały się stronnictwa prorosyjskie i reformatorskie

• knuto tajne sojusze

• przyspieszano obrady, by zaskoczyć przeciwników reform

Co ciekawe – sam moment uchwalenia konstytucji przypominał dobrze zaplanowaną operację polityczną. Wielu przeciwników zmian… po prostu nie zdążyło wrócić do Warszawy po przerwie świątecznej.

Tu zaczyna się prawdziwa rewolucja.

Najważniejsze reformy:

• zniesienie liberum veto

• wprowadzenie trójpodziału władzy

• wzmocnienie władzy wykonawczej

• objęcie chłopów ochroną państwa

• ograniczenie samowoli magnaterii

Jak na XVIII wiek były to rozwiązania szokująco nowoczesne. Dla porównania – wiele państw Europy wciąż funkcjonowało w absolutyzmie.

Często umyka jeden kluczowy fakt:

Konstytucja 3 Maja była:

• pierwszą nowoczesną konstytucją w Europie

• drugą na świecie, zaraz po amerykańskiej
  
  

To oznacza, że Polska wyprzedziła m.in. Francję, która swoją konstytucję uchwaliła dopiero po wybuchu rewolucji.

Miejscem wydarzeń był Zamek Królewski, który do dziś jest symbolem polskiej państwowości.

To właśnie tam, w atmosferze napięcia i euforii, posłowie zaprzysięgli nowy ustrój. Co ironiczne – zaledwie kilkanaście miesięcy później państwo miało zostać zdradzone przez własne elity.

To pytanie rzadko wybrzmiewa w szkołach.

Powody były brutalne:

• opór magnaterii

• konfederacja targowicka

• interwencja militarna Rosji

• brak czasu na wdrożenie reform

Konstytucja obowiązywała zaledwie 14 miesięcy, ale jej znaczenie było znacznie większe niż czas trwania.

Choć państwo zniknęło z mapy, idea konstytucyjna przetrwała:

• inspirowała kolejne pokolenia

• była symbolem nowoczesnego patriotyzmu

• stała się dowodem, że Polska potrafiła się reformować

Bo Konstytucja 3 Maja to nie tylko historia.

To dowód, że Polska potrafiła myśleć nowocześnie, odważnie i odpowiedzialnie – nawet w najtrudniejszym momencie swoich dziejów.

A to dopiero pierwszy z historycznych tematów, który poruszamy na naszym bogu w ramach wiedzy z historii.

➡️ W kolejnym wpisie dowiesz się: jak Kopalnia Soli w Wieliczce przez setki lat finansowała państwo i dlaczego była strategicznym skarbem Rzeczypospolitej.